नेपालको लोकतान्त्रिक यात्रा केवल भावनात्मक कथा होइन—यो तथ्य, आँकडा र संस्थागत विकासले प्रमाणित भएको प्रक्रिया हो। २०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि २०६५ जेठ १५ गते संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा भयो। त्यसपछि २०७२ असोज ३ गते नयाँ संविधान जारी भई नेपाल संघीय संरचनामा प्रवेश गर्यो। संविधानले संघ (१), प्रदेश (७) र स्थानीय तह (७५३) सहित तीन तहको सरकारको व्यवस्था गर्यो।
२०७४ सालको पहिलो संघीय निर्वाचनपछि २०७९ सालमा दोस्रो प्रतिनिधिसभा निर्वाचन सम्पन्न भयो। प्रतिनिधिसभामा २७५ सदस्य हुन्छन्—१६५ जना प्रत्यक्ष (FPTP) र ११० जना समानुपातिक (PR) प्रणालीबाट। यो मिश्रित निर्वाचन प्रणालीले प्रतिनिधित्व र स्थायित्वबीच सन्तुलन कायम गर्ने लक्ष्य राख्छ।
१. जेन–जी पुस्ता : जनसांख्यिक शक्ति
नेपालको कुल जनसंख्या (राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार) २ करोड ९१ लाख ६४ हजार ५७८ छ। यसमध्ये करिब ४० प्रतिशत जनसंख्या १६–४० वर्ष आयु समूहमा पर्छ। निर्वाचन आयोगका अनुसार हाल दर्ता भएका मतदाता संख्या १ करोड ८० लाखभन्दा बढी छ।
डिजिटल पहुँचको हिसाबले पनि नेपाल द्रुत गतिमा अघि बढिरहेको छ। नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणको पछिल्लो विवरणअनुसार मोबाइल टेलिडेन्सिटी १३० प्रतिशतभन्दा माथि छ (एक व्यक्तिसँग एकभन्दा बढी सिम हुनसक्ने भएकाले)। इन्टरनेट प्रयोगकर्ताको संख्या ९० प्रतिशत नजिक पुगेको अनुमान छ। यही डिजिटल पहुँचले जेन–जी पुस्तालाई राजनीतिक अभिव्यक्तिमा प्रभावशाली बनाएको छ।
सामाजिक सञ्जालमार्फत संगठित हुने, पारदर्शिता माग गर्ने, र सार्वजनिक नीतिमा बहस गर्ने प्रवृत्तिले परम्परागत राजनीतिलाई चुनौती मात्र दिएन—उत्प्रेरित पनि गर्यो।
२. आन्दोलन र निर्वाचनबीचको सम्बन्ध
जेन–जी आन्दोलनको मूल सन्देश थियो—“सिस्टम सुधार।”
युवा रोजगारी (नेपालको बेरोजगारी दर करिब ११ प्रतिशत आसपास), वार्षिक ५–७ लाख युवाको वैदेशिक रोजगारीमा निर्भरता, र सुशासनप्रतिको चिन्ताले आन्दोलनको ऊर्जा बढायो।
तर उल्लेखनीय कुरा के छ भने आन्दोलनले अन्ततः निर्वाचन प्रक्रियालाई अस्वीकार गरेन। बरु, जनमतमार्फत परिवर्तन खोज्ने बाटो रोज्यो। यसले लोकतन्त्रलाई सडकबाट संसदसम्म जोड्ने पुलको काम गर्यो।
३. निर्वाचन प्रक्रिया : तथ्य र सहभागिता
निर्वाचन आयोगका अनुसार मतदान बिहान ७ बजेदेखि साँझ ५ बजेसम्म सञ्चालन भयो। २०७९ को प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा करिब ६१ प्रतिशत मतदान भएको थियो। यसपटक पनि ६० प्रतिशतभन्दा बढी मतदान भएको प्रारम्भिक अनुमान सार्वजनिक भएको छ।
देशभर १० हजारभन्दा बढी मतदान केन्द्र र करिब २२ हजार मतदान स्थलमार्फत मतदान सम्पन्न गरियो। सुरक्षाका लागि नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी बल र नेपाली सेनासहित लाखौँ सुरक्षाकर्मी परिचालन गरिएको थियो।
छिटफुट विवादका घटना भए पनि समग्रमा निर्वाचन शान्तिपूर्ण रूपमा सम्पन्न हुनु आफैंमा लोकतान्त्रिक परिपक्वताको संकेत हो।
४. संक्रमणकालीन नेतृत्व र महिला प्रधानमन्त्री
पूर्वप्रधानन्यायाधीश खिलराज रेग्मीपछि उत्पन्न राजनीतिक जटिलताबीच नेतृत्व सम्हाल्न आइन् सुशिला कार्की।
उहाँको पृष्ठभूमि न्यायिक क्षेत्रसँग जोडिएको भएकाले कानुनी शासन र संवैधानिक प्रक्रियामा दृढता देखियो। महिला नेतृत्वको सन्दर्भमा नेपालले यसअघि राष्ट्रपति, सभामुख, प्रधानन्यायाधीश जस्ता पदमा महिला प्रतिनिधित्व देखिसकेको भए पनि कार्यकारी नेतृत्वमा महिला प्रधानमन्त्री हुनु ऐतिहासिक उपलब्धि हो।
संयुक्त राष्ट्रसंघीय तथ्यांकअनुसार विश्वका करिब १० प्रतिशत देशमा मात्र महिला राष्ट्र/सरकार प्रमुख छन्। यस सन्दर्भमा नेपालमा महिला प्रधानमन्त्रीको उदय क्षेत्रीय र विश्वस्तरमै महत्वपूर्ण सन्देश हो—समावेशी लोकतन्त्रको अभ्यास।
५. आर्थिक र नीतिगत सन्दर्भ
नेपालको अर्थतन्त्र करिब ४० अर्ब अमेरिकी डलर आसपासको छ। रेमिट्यान्स GDP को २०–२५ प्रतिशत हिस्सा ओगट्छ। वैदेशिक रोजगारीमा निर्भरता, उत्पादन क्षेत्रको सुस्त वृद्धि, र आयात–निर्यात असन्तुलन जस्ता चुनौती विद्यमान छन्।
जेन–जी पुस्ताले उठाएको प्रमुख माग—रोजगारी सिर्जना, स्टार्टअप प्रोत्साहन, डिजिटल अर्थतन्त्र, र पारदर्शी सार्वजनिक खरिद प्रणाली—अब नयाँ सरकारको प्राथमिक एजेन्डा बन्नुपर्ने अपेक्षा छ।
६. लोकतन्त्रको गुणस्तर : संस्थागत मजबुती
लोकतन्त्र केवल निर्वाचन होइन; संस्थागत उत्तरदायित्व हो।
- अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग
- महालेखा परीक्षक
- स्वतन्त्र न्यायपालिका
- स्वतन्त्र सञ्चार माध्यम
यी संस्थाहरूको सक्रियता र पारदर्शिताले मात्र जनविश्वास मजबुत हुन्छ। जेन–जी पुस्ताको डिजिटल निगरानी र नागरिक सहभागिताले यी संस्थालाई अझ जवाफदेही बनाउने सम्भावना बढाएको छ।
७. बुलेटभन्दा ब्यालेट : परिपक्वताको संकेत
नेपालले एक दशक लामो सशस्त्र द्वन्द्व (१९९६–२००६) अनुभव गरिसकेको देश हो। १७ हजारभन्दा बढीको ज्यान गएको त्यो इतिहासपछि आज शान्तिपूर्ण निर्वाचन सम्पन्न हुनु स्वयंमा ऐतिहासिक उपलब्धि हो।
बुलेटको स्थानमा ब्यालेट रोजिनु—यो केवल राजनीतिक प्रक्रिया होइन, राष्ट्रिय चेतनाको परिपक्वता हो।
८. बधाई र अपेक्षा
प्रधानमन्त्री सुशिला कार्कीलाई हार्दिक बधाई। महिला नेतृका रूपमा मात्र होइन, संक्रमणकालीन अवस्थाबाट निर्वाचन सम्पन्न गराउने कार्यकारी नेतृत्वका रूपमा उहाँको योगदान ऐतिहासिक रहन्छ।
नतिजा जसको पक्षमा आए पनि आज लोकतन्त्रले जितेको छ। निर्वाचन प्रक्रियामा सहभागी १ करोड ८० लाखभन्दा बढी मतदाता, हजारौँ कर्मचारी र सुरक्षाकर्मी, र सक्रिय नागरिक समाज—सबैलाई धन्यवाद दिनुपर्ने क्षण हो।
निष्कर्ष
जेन–जी आन्दोलनले चेतना जगायो। निर्वाचनले त्यस चेतनालाई संस्थागत रूप दियो। महिला नेतृत्वले समावेशी लोकतन्त्रको नयाँ आयाम थप्यो।
नेपाल आज पुनः एक मोडमा उभिएको छ—चुनौतीहरू यथावत छन्, तर आधार बलियो छ।
लोकतन्त्रको असली शक्ति जनतामा निहित छ।
जब जनमत स्वतन्त्र रूपमा अभिव्यक्त हुन्छ, त्यहीँबाट राष्ट्रको भविष्य लेखिन्छ।
नेपालले फेरि प्रमाणित गरेको छ—
बुलेटभन्दा ब्यालेट शक्तिशाली हुन्छ।
