काठमाडौं । काठमाडौं उपत्यकाको मौलिक धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व कुमारी इन्द्रजात्रा आज विभिन्न परम्परागत पूजा, अनुष्ठान र सांस्कृतिक गतिविधिसहित मनाइँदै छ। हिन्दु र बौद्ध परम्पराको समन्वय, जीवित देवी कुमारीको पूजा, इन्द्रध्वज स्थापना, रथयात्रा तथा विभिन्न देवीदेवताका नाच यस पर्वका प्रमुख आकर्षण हुन्।
वर्षा, सहकाल र समृद्धिसँग सम्बन्धित मानिने इन्द्रजात्रामा जीवित देवी कुमारीको रथयात्रालाई विशेष महत्त्व दिइन्छ। तलेजु भवानीको प्रतिनिधिका रूपमा श्रद्धा गरिने कुमारीलाई रथमा विराजमान गराई काठमाडौंका ऐतिहासिक तथा पुराना बस्ती हुँदै नगर परिक्रमा गराउने परम्परा छ। रथयात्राका क्रममा सर्वसाधारणले कुमारीको दर्शन तथा पूजाआजा गर्ने अवसर पाउँछन्।
इन्द्रजात्राले धार्मिक आस्थासँगै समुदायको सहभागिता र सांस्कृतिक निरन्तरतासमेत प्रतिबिम्बित गर्छ। कुमारीको नगर परिक्रमा शक्ति आराधनाको परम्परासँग जोडिएको छ भने पर्वका विभिन्न गतिविधिले काठमाडौंको मौलिक नेवार संस्कृतिलाई जीवन्त राख्ने काम गरेका छन्।
हिन्दु धार्मिक परम्परामा इन्द्रलाई वर्षा, मेघ, युद्ध र विजयका देवताका रूपमा मानिन्छ। इन्द्रजात्राको महत्वपूर्ण पक्षमध्ये भाद्र शुक्ल द्वादशीका दिन स्थापना गरिने इन्द्रध्वज हो। विशेष विधिपूर्वक लिङ्गो ठड्याएर गरिने यस कार्यलाई ‘इन्द्रध्वजोत्थान’ भनिन्छ। इन्द्रध्वजको पूजा समृद्धि, शक्ति, सुरक्षा र विजयको कामनासँग सम्बन्धित रहेको धार्मिक विश्वास छ।
पौराणिक कथनअनुसार देवता र असुरबीचको युद्धमा देवताहरू पराजित भएपछि उनीहरूले भगवान् विष्णुसँग सहयोग मागेका थिए। त्यस क्रममा विष्णुले इन्द्रलाई विजयको प्रतीकका रूपमा ध्वजा प्रदान गरेको र देवताहरू विजयी भएपछि त्यसैको स्मरणमा इन्द्रध्वज पूजाको परम्परा सुरु भएको विश्वास गरिन्छ।
इन्द्रध्वजसम्बन्धी प्रसंग विभिन्न प्राचीन धार्मिक तथा साहित्यिक ग्रन्थमा उल्लेख भएको पाइन्छ। महाभारत, वाल्मीकि रामायण, कालिका पुराण, देवी पुराण, विष्णु पुराण र विष्णुधर्मोत्तर पुराणमा यससँग सम्बन्धित विवरण भेटिन्छन्। भविष्योत्तर पुराण तथा वराहमिहिरको ‘बृहत्संहिता’मा समेत इन्द्रध्वजको विधि तथा ज्योतिषीय पक्षबारे चर्चा गरिएको छ।
इन्द्रजात्राको विशिष्ट पक्ष यसको बहुधार्मिक स्वरूप पनि हो। परम्पराअनुसार बौद्ध शाक्य समुदायबाट चयन गरिने बालिकालाई कुमारीका रूपमा प्रतिष्ठित गरिन्छ। उनलाई हिन्दु समुदायले शक्तिको स्वरूप मानेर देवीका रूपमा पूजा गर्ने परम्परा रहँदै आएको छ।
पर्वका क्रममा इन्द्र, भैरव, गणेश, कुमारीलगायत विभिन्न देवीदेवतासँग सम्बन्धित पूजा तथा सांस्कृतिक गतिविधि सञ्चालन हुन्छन्। परम्परागत नृत्य, रथयात्रा र धार्मिक अनुष्ठानले पर्वलाई थप जीवन्त बनाउँछन्।
इन्द्रध्वजले प्राचीन इन्द्र आराधना तथा विजय र समृद्धिको सांस्कृतिक मान्यतालाई प्रतिनिधित्व गर्छ भने कुमारीको रथयात्राले जीवित देवीप्रतिको धार्मिक विश्वासलाई निरन्तरता दिएको छ। यस अर्थमा इन्द्रजात्रा काठमाडौंको इतिहास, धार्मिक परम्परा, मौलिक संस्कृति र सामुदायिक एकतालाई एकै ठाउँमा जोड्ने महत्वपूर्ण पर्वका रूपमा स्थापित छ।
